Wielki Terror 1937-1938 Września

W 1968 roku brytyjski historyk Robert Conquest wprowadził termin Wielki Terror dla określenia szczytowej fazy represji stalinowskich pod koniec lat 1930-tych. Nie była to ani pierwsza, ani ostatnia fala terroru sowieckiego państwa wobec własnych obywateli, jednak szczególną cechą Wielkiego Terroru była przede wszystkim jego uniwersalność. O ile dotychczasowe represje dotyczyły określonych grup, warstw społecznych, o tyle w 1937 roku przedmiotem terroru stało się całe społeczeństwo. Terror był totalny także w wymiarze geograficznym, w 1937-38 roku masowe represje ogarnęły cały Związek Radziecki, w wyniku czego aresztowano 1,7 miliona ludzi z czego 750 000 rozstrzelano, a w następnych latach, jak oceniają historycy, dodatkowo 350 000 z liczby aresztowanych, zmarło w łagrach. Zakrojona na niebywałą skalę kampania terroru była szczegółowo przygotowana i kierowana osobiście przez Józefa Stalina oraz kilku jego najbliższych współpracowników z politbiura WKP(b). Tajny rozkaz NKWD nr 00447 z 30 lipca 1937 roku określał "limity terroru", to znaczy liczby ludzi do aresztowania w poszczególnych regionach, z podziałem na rodzaj wyroku jaki ma być wydany. "Pierwsza kategoria" oznaczała ludzi do natychmiastowego rozstrzelania, "druga kategoria" dotyczyła osób przeznaczonych do skazania na wieloletnie wyroki w obozach. Setki tysięcy zwykłych obywateli oskarżano o niedorzeczne, absurdalne przestępstwa jak udział w kontrrewolucyjnych spiskach, organizacjach terrorystycznych czy szpiegostwie. Wyroki śmierci seryjnie wydawały trzyosobowe trybunały, tzw. "trojki". Egzekucje wykonywano w dniu wydania wyroku w podziemiach więzień NKWD lub na specjalnie zorganizowanych "poligonach śmierci" w lasach. Zwłoki ofiar grzebano w tajnych miejscach, rodziny okłamywano, że zostali skazani na 10 lat łagrów bez prawa korespondencji. Wielki Terror wieńczył politykę „czystki” kraju w procesie budowy socjalizmu. Stalin fizycznie zlikwidował realną i potencjalną opozycję wewnątrzpartyjną i, zaszczepiając powszechny strach, ostatecznie sterroryzował całe społeczeństwo. Począwszy od 1938 roku stał się bezdyskusyjnym dyktatorem, zarówno w partii, jak w państwie. Książka składa się z trzech części. 1. Skazani. Fotografie ofiar terroru zrobione przez sowiecką policję polityczną NKWD w moskiewskich więzieniach w latach 1937-1938, na krótko przed egzekucją. Ten bezprecedensowy portret zbiorowy społeczeństwa w czasie terroru, obejmuje wszystkie warstwy społeczne: począwszy od bezdomnych, przez robotników, chłopów, inteligencję, kler, urzędników, kadry wojskowe, aż po wysokich funkcjonariuszy partyjnych, państwowych i organów bezpieczeństwa. Najbardziej wyrazisty i przejmujący wizualny dokument zbrodni sowieckiego komunizmu. 2. Nekropolia terroru. Współczesne zdjęcia miejsc egzekucji i grobów ofiar, których położenie przez dziesięciolecia było trzymane w tajemnicy. Do dzisiaj zidentyfikowano około 100 miejsc zbiorowych grobów na terytorium byłego ZSRR. W zamyśle autora, te fotografie to "obrazy-przeciw-niepamięci", w duchu myśli Georges'a Didi-Hubermann'a, że w sensie symbolicznym, "drastycznym aktem przeciwko ludzkiej godności ofiar, jest pozbawienie ich nawet prawa do grobu – prawa do pamięci" (Images malgré tout, Les Editions de Minuit, Paris, 2004.). Zdjęcia wykonane aparatem studyjnym, na negatywach 10x12 cm, przedstawiają 30 miejsc egzekucji i zbiorowych grobów w: Moskwie, St. Petersburgu, Woroneżu, Sarańsku, Uljanowsku, na Sachalinie, Chabarowsku, Władywostoku, Irkucku, Tomsku, Kemerowo, Kołpaszewo, Jekaterynburgu, Czelabińsku, Tiumeni, Pietrozawodsku, Miedwieżjegorsku, Syktywkarze, Workucie, Kijowie i Mińsku. 3. Świadkowie. Na trzecią część albumu składają się współczesne fotografie osób, których rodzice zostali zamordowani w czasie Wielkiego Terroru. Portretom towarzyszą wybrane fragmenty wywiadów, oddające atmosferę czasu totalnego terroru, przywołują wspomnienia rodziców, dzień ich aresztowania, mówią o wieloletnich poszukiwaniach bliskich, którzy zniknęli bez śladu, a także o losach ludzi na całe życie naznaczonych piętnem "dziecka wroga ludu". Twarze "sierot" Wielkiego Terroru z wypisanym na nich uczuciem krzywdy, bezsilności, złamanego życia, to obrazy i dokumenty same w sobie. Projekt został zrealizowany przez Tomasza Kizny w Federacji Rosyjskiej na Ukrainie i Białorusi w latach 2008-2011 i sfinansowany ze środków niemieckich fundacji: Bundesstiftung zur Aufarbeitung der SED-Diktatur Gerda Henkel Stiftung pod patronatem: Wissenschaftskolleg zu Berlin - Institute for Advanced Study przy współpracy z Międzynarodowym Stowarzyszeniem „Memoriał” w Moskwie. Przedmowa: Arsenij Roginski, historyk, obrońca praw człowieka, przewodniczący Stowarzyszenia "Memoriał" w Moskwie. Wstęp historyczny: Nicolas Werth, wybitny historyk francuski, profesor w Centre national de la recherche scientifique (CNRS) w Paryżu. Esej o fotografii: Cristian Caujolle, filozof, francuski krytyk fotografii, założyciel Agencji VU. Fotografie współczesne: Tomasz Kizny Fotografie archiwalne: Archiwum Stowarzyszenia "Memoriał”, Centralne Archiwum FSB RF, Państwowe Archiwum RF w Moskwie, Państwowe Archiwum Kino-Foto Dokumentów w Krasnogorsku i inne.