Psychoterapia. Integracja Halinów

Podręcznik akademicki Czwarty tom rozwija zagadnienia z poprzednich tomów podręcznika akademickiego ("Teoria", "Praktyka", "Badania i szkolenie"). Autorzy prezentują współcześnie rozwijające się podejścia integracyjne w psychoterapii, takie jak terapia NLP, neuropsychoanaliza, terapia multimodalna Lazarusa, psychodynamiczne podejście Strickera i Golda, integracyjna terapia psychodynamiczno-behawioralna Wachtel czy transteoretyczny model psychoterapii Prochaski i DiClemente. Szczególnym przesłaniem tomu jest zwrócenie uwagi na możliwości integracji i syntezy teorii i praktyki psychoterapii w czasach współczesnych. Ważny element stanowią również problemy zawodu psychoterapeuty. Spis treści Wprowadzenie: Naukowe podstawy psychoterapii (Lidia Grzesiuk, współpraca: Zofia Rosińska, Bohdan W. Wasilewski, Andrzej Zieliński, Andrzej Stępnik, Hubert Suszek, Tomasz Femiak, Wojciech Hańbowski) Część pierwsza: Idea integracji w psychoterapii Rozdział 1: Tendencje integracyjne w psychoterapii na świecie (Hubert Suszek) 1.1. Wprowadzenie 1.2. Od zimnej wojny do dialogu 1.3. Źródła tendencji integracyjnych w psychoterapii 1.4. Monoterapia versus integracja i eklektyzm 1.5. Możliwe drogi integracji 1.6. Podsumowanie Rozdział 2: Historia integracji w psychoterapii (Elżbieta Galińska) 2.1. Pojęcie integracji w psychoterapii 2.2. Wczesne przejawy integracji 2.3. Eklektyzm techniczny 2.4. Ruch integracyjny – powstanie stowarzyszenia SEPI 2.5. Integracja teoretyczna w psychoterapii 2.6. Uwagi końcowe Rozdział 3: Organizacje, czasopisma, konferencje na temat integracji w psychoterapii (Julia E. Wahl) 3.1. Początki działań integracyjnych 3.2. Organizacje zajmujące się integracją w psychoterapii 3.3. Polskie organizacje zajmujące się integracją w psychoterapii Część druga: Podejścia integracyjne w psychoterapii Rozdział 4: Eklektyzm techniczny w psychoterapii 4.1. Terapia multimodalna Arnolda Lazarusa (Rafał Styła, Małgorzata Jędrasik-Styła) 4.2. Koncepcja Larry’ego Beutlera (Magdalena Stec, Anna Osowska) 4.3. Koncepcja Sola Garfielda (Jarosław Rakoczy, Katarzyna Zaborska) Rozdział 5: Integracja asymilatywna w psychoterapii 5.1. Asymilatywna psychoterapia psychodynamiczna George’a Strickera i Jerrolda Golda (Małgorzata Jędrasik-Styła, Rafał Styła) 5.2. Integracja psychoterapii i farmakoterapii (Maria Siwiak-Kobayashi) 5.3. Trzecia fala terapii poznawczo-behawioralnej (Tomasz Jankowski, Paweł Holas, Krzysztof Krawczyk) Rozdział 6: Integracja teoretyczna w psychoterapii 6.1. Integracyjna terapia relacyjna Paula Wachtela (Małgorzata Jędrasik-Styła, Rafał Styła) 6.2. Poznawczo-analityczna psychoterapia Anthony’ego Ryle’a (Krzysztof Krawczyk) 6.3. Terapia skoncentrowana na schematach Jeffreya Younga (Tomasz Jankowski) 6.4. Ogólny model psychoterapii Davida Orlinsky’ego i Kennetha Howarda (Rafał Styła, Małgorzata Jędrasik-Styła) 6.5. Transteoretyczny model psychoterapii Jamesa Prochaski i Carla DiClemente (Rafał Styła, Małgorzata Jędrasik-Styła) 6.6. Postmodernistyczna wizja integracji (Bogdan de Barbaro) 6.7. Neuropsychoanaliza (Sławomir Murawiec) 6.8. Neurolingwistyczne programowanie (Krzysztof Krawczyk) Rozdział 7: Czynniki leczące (1) wspólne oraz (2) specyficzne i niespecyficzne w psychoterapii 7.1. Wspólne, uniwersalne czynniki leczące w psychoterapii (Jan Czesław Czabała) 7.2. Czynniki specyficzne i niespecyficzne w psychoterapii w świetle danych empirycznych (Jadwiga Rakowska) Część trzecia: Problemy zawodu psychoterapeuty Rozdział 8: Zawód psychoterapeuty (Elżbieta Galińska) 8.1. Źródła psychoterapii 8.2. Psychoterapia a psychologia i psychiatria oraz medycyna psychosomatyczna 8.3. Zawód psychoterapeuty z perspektywy European Association for Psychotherapy 8.4. Sytuacja prawna zawodu terapeuty 8.5. Sytuacja zawodu psychoterapeuty w Stanach Zjednoczonych 8.6. Uwagi końcowe Rozdział 9: Szkolenie psychoterapeutów - grupy Balinta (Bohdan W. Wasilewski) 9.1. Geneza grup Balinta 9.2. Metody i formy treningu balintowskiego 9.3. Grupy Balinta a grupy superwizyjne 9.4. Ruch balintowski w Polsce 9.5. Przykład spotkania 9.6. Warunki szkolenia psychoterapeutów a zagrożenia związane z uprawianiem zawodu 9.7. Naukowa weryfikacja skuteczności metody Balinta Rozdział 10: Typ relacji między szkolącym a szkolonym. Czy mistrz i uczeń? (Lidia Grzesiuk) Rozdział 11: Założenia ideologiczne w podejściach psychoterapeutycznych a światopogląd psychoterapeutów i pacjentów (Andrzej Jastrzębski) 11.1. Wprowadzenie 11.2. Ideologia i światopogląd 11.3. Analiza założeń ideologiczno-światopoglądowych poszczególnych szkół psychoterapeutycznych 11.4. Psychoterapia jako spotkanie dwóch światopoglądów oraz ideologii 11.5. Wnioski Rozdział 12: Motywacja do zawodu psychoterapeuty (Hubert Suszek) 12.1. Specyfika zawodu psychoterapeuty 12.2. Złożoność motywacji zawodowej psychoterapeutów 12.3. Motywy jawne 12.4. Motywy ukryte 12.5. Wybór orientacji terapeutycznej 12.6. Implikacje Rozdział 13: Problemy etyczne w psychoterapii (Barbara Tryjarska) 13.1. Wprowadzenie 13.2. Wyłączność relacji psychoterapeutycznej 13.3. Tajemnica zawodowa i jej ograniczenia 13.4. Wymagania osobowościowe wobec psychoterapeuty, jego kompetencje i szkolenia Bibliografia Słownik ważniejszych terminów Indeks nazwisk Indeks rzeczowy Informacje o Autorach O Autorach Lidia Grzesiuk – prof. dr hab., pracuje w Katedrze Psychopatologii i Psychoterapii Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autorka i współautorka książek, m.in.: Jak ludzie porozumiewają się?; Style komunikacji interpersonalnej; Studia nad komunikacją interpersonalną; Umiejętności menedżera; Jak pomagać sobie, rodzinie i innym; Spotkania, które leczą. Doświadczenia z psychoterapii młodzieży oraz Rozmowy o tajemnicach psychoterapii. Redaktor naukowy i współautorka monografii i podręczników akademickich, m.in.: "Zaburzenia komunikowania się neurotyków. Osobowościowe wyznaczniki nerwicy i psychoterapia; "Psychoterapia – szkoły, zjawiska, techniki i specyficzne problemy"; "Psychoterapia. Teoria"; "Psychoterapia. Praktyka"; "Psychoterapia. Badania i szkolenie"; "Psychoterapia. Integracja"; "Psychoterapia. Problemy pacjentów"; "Psychoterapia. Szkoły i metody"; "Psychoterapia bez tajemnic". Posiada licencje psychoterapeuty i superwizora psychoterapii oraz licencję trenera grupowych treningów psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. Hubert Suszek – dr psychologii, adiunkt Katedry Psychopatologii i Psychoterapii na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego, psychoterapeuta w Centrum Psychoterapii w Warszawie. Współredaktor naukowy i współautor podręcznika akademickiego "Psychoterapia. Integracja", "Psychoterapia. Problemy pacjentów" oraz "Psychoterapia. Szkoły i metody", autor kilkunastu naukowych publikacji w prasie polskiej i zagranicznej. Prowadzi psychoterapię indywidualną i grupową w nurcie psychodynamicznym oraz warsztaty i treningi psychologiczne. Posiada certyfikat analityka grupowego oraz rekomendację trenera treningu interpersonalnego PTP. Jest członkiem założycielem Polskiego Stowarzyszenia Integracji Psychoterapii (PSIP) oraz Polskiego Towarzystwa Mindfulness (PTM). Zainteresowania naukowe: struktura „ja”, w szczególności jej złożoność/wieloaspektowość. Fragment książki Wprowadzenie: Naukowe podstawy psychoterapii Opublikowane zostały dotychczas trzy woluminy akademickiego podręcznika psychoterapii pod redakcją prof. dr hab. Lidii Grzesiuk, stanowiące jedną całość merytoryczną i dydaktyczną – Psychoterapia. Teoria (2005), Psychoterapia. Praktyka (2006) orazPsychoterapia. Badania i szkolenie (2006). Następne cztery woluminy tego podręcznika, z których pierwszy przekazujemy czytelnikom, wydawane także jako odrębne pozycje, przygotowane przez zespół około 70 autorów, są zatytułowane: Psychoterapia. Integracja,Psychoterapia. Problemy pacjentów, Psychoterapia. Szkoły i metody oraz Psychoterapia. Pogranicza. Problematyka podjęta w tych kolejnych tomach przedstawia się następująco. Zasadnicza część niniejszego tomu jest poświęcona nowym szkołom psychoterapii, które są tworzone, najogólniej rzecz biorąc, przez integrację dorobku teoretycznego i praktycznego istniejących wcześniej szkół psychoterapii. Jest to integracja w mniejszym czy w większym stopniu twórcza; może przyjmować m.in. postać (1) eklektyzmu lub (2) integracji teoretycznej. Postać pierwszą można porównać do talerza, na którym podano wiele potraw, natomiast druga stanowi jakby nowe danie stworzone z kilku znanych już wcześniej składników. Nie ma – jak wiadomo – jednej szkoły psychoterapii; ocenia się, że istnieje ich więcej niż 400. Taki stan rzeczy jest jednym ze źródeł tendencji integracyjnych. Dotyczące integracji w psychoterapii główne treści niniejszego tomu podręcznika są poprzedzone refleksjami przedstawionymi w dalszej części Wprowadzenia, pochodzącymi z dyskusji na temat podstaw naukowych psychoterapii. Wypada przypomnieć, że we wprowadzeniach do woluminów Psychoterapia. Teoria i Psychoterapia. Badania i szkoleniezasygnalizowane zostały podstawowe teoretyczne i praktyczne kwestie, a mianowicie odpowiedziano na pytania: jaka jest definicja pojęcia „psychoterapia”, kto ma prawo prowadzić psychoterapię, jakie są uregulowania prawne dotyczące zawodu psychoterapeuty. Natomiast poniżej zostaną przedstawione stanowiska zaprezentowane w toku dyskusji dotyczących podstawowej, ale też bardzo złożonej kwestii – naukowości psychoterapii. W niniejszym tomie podręcznika podjęto ponadto zagadnienia związane z uprawianiem zawodu psychoterapeuty. Tom piąty podręcznika prezentuje specyficzne sposoby pracy psychoterapeutycznej z osobami zgłaszającymi się między innymi z następującymi kategoriami problemów: zaburzenia neurotyczne i związane ze stresem, zaburzenia afektywne, zaburzenia osobowości i psychotyczne, choroby psychosomatyczne i somatyczne, cierpienie z powodu bólu, zaburzenia odżywiania, problemy seksualne, uzależnienia, problemy występujące zwłaszcza w rodzinach, które nie radzą sobie z wcześniakiem, dzieckiem z trudnościami szkolnymi czy z małym dzieckiem głuchym. W tomie podręcznika Psychoterapia. Teoria zostały omówione główne nurty teoretyczne, na które składają się szkoły psychoterapii oraz psychoterapeutyczne techniki stosowane przez reprezentantów tych nurtów. Natomiast w tomie Psychoterapia. Szkoły i metodyprzedstawione będą (1) nieopisane dotychczas szkoły psychoterapii, np. terapia postmodernistyczna, terapia metapoznawcza, psychoterapia pozytywna czy NLPt, (2) szerzej niż w tomie Psychoterapia. Teoria omówione zostaną takie szkoły, jak: psychoanaliza brytyjska, terapia poznawczo-behawioralna, terapia Ericksonowska i zorientowana na proces, oraz (3) scharakteryzowane będą między innymi metody psychoterapii w podejściu narracyjnym i dialogowym, psychoterapeutyczna praca zorientowana na subosobowości, hipnoza, wykorzystywanie metafor w psychoterapii, trening relaksacyjny oraz terapia z udziałem zwierząt. Siódmy tom podręcznika zatytułowany Psychoterapia. Pogranicza składa się z dwóch zasadniczych części. W jednej – podejmującej wątki teoretyczne – rozważane będą relacje między psychoterapią a takimi naukami, jak filozofia, neurobiologia czy psychiatria kulturowa. Ponadto poddany zostanie analizie związek psychoterapii z religią – terapia ujmowana z perspektywy teologicznej oraz buddyzmu. W części praktycznej tego tomu znajdzie się prezentacja oddziaływań psychologicznych odmiennych niż psychoterapia, takich jak: działalność środowiskowa w psychiatrii, coaching, warsztaty umiejętności społecznych, wywiad motywujący, trening mindfulness, choreoterapia, ustawienia systemowe według Hellingera, psychologiczne oddziaływania wobec sportowców oraz psychologiczna interpretacja działania leków podawanych pacjentom w toku psychoterapii. Niniejsza książka i trzy kolejne, które ukażą się niebawem, przygotowane zostały z myślą głównie o studentach psychologii zainteresowanych psychoterapią, a także o psychoterapeutach praktykach. Można mieć nadzieję, iż staną się one pomocne również w dydaktyce studentów i praktyków pokrewnych dziedzin – zwłaszcza psychiatrii, pedagogiki, resocjalizacji. Jak się okazuje, mogą one też być pożyteczną lekturą np. dla menedżerów, biznesmenów, dla których biblioteki kupowały trzy poprzednie tomy akademickiego podręcznika psychoterapii. Poglądy na naukowe podstawy psychoterapii W dyskusjach poświęconych problematyce naukowych podstaw psychoterapii uczestniczyli głównie – choć nie tylko – autorzy akademickiego podręcznika psychoterapii: filozofowie – prof. dr hab. Zofia Rosińska (ukończyła także studia psychologiczne), dr Andrzej Stępnik i mgr Tomasz Femiak (zajmujący się doradztwem filozoficznym); lekarze medycyny – prof. dr hab. n. med. Bohdan W. Wasilewski, psychiatra, psychoterapeuta, prof. dr hab. n. med. Andrzej Zieliński, epidemiolog; psychoanalityk mgr Wojciech Hańbowski oraz dwoje redaktorów naukowych niniejszego tomu podręcznika psychoterapii i trzech następnych – psychologowie, psychoterapeuci – prof. dr hab. Lidia Grzesiuk (organizator dyskusji zarówno z autorami podręcznika, jak i z udziałem doktorantów Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego) oraz dr Hubert Suszek. Dyskusje na temat naukowych podstaw psychoterapii pokazują trzy zasadnicze punkty widzenia. Najogólniej rzecz biorąc, jest to ujmowanie psychoterapii jako (1) nauki, (2) rzemiosła i (3) sztuki. Każde z tych stanowisk ma swoich zwolenników i przeciwników. Psychoterapia jako nauka Refleksja nad psychoterapią jako dziedziną naukową uwzględnia funkcję nauki, istniejące kryteria naukowości oraz rozumienie znaczenia jej naukowych podstaw, czyli dokonywana jest głównie z perspektywy filozofii nauki. Stępnik ujmuje psychoterapię jako formę działalności praktycznej, która oparta jest na zasadach naukowych, może mieć podłoże naukowe, ale nauką nie jest. Ogólna metodologia nauk, zgodnie z którą wyróżnia się trzy funkcje nauki – opis, wyjaśnianie i przewidywanie – wyodrębnia bowiem trzy kryteria naukowości. (1) Nauka powinna spełniać kryterium intersubiektywnej komunikowalności, czyli jej język powinien być zrozumiały, precyzyjny. Twierdzenia nauki powinny być ogólne, o wysokiej zawartości informacyjnej. (2) Kryterium intersubiektywnej sprawdzalności oznacza, że twierdzenia naukowe powinny być możliwe do weryfikacji, m.in. dające się przetestować empirycznie. (3) Zawarte w teorii naukowej tezy nie mogą być wzajemnie sprzeczne; obowiązuje ich zgodność z prawami logiki. Zdaniem Stępnika, naukowość psychoterapii należy rozumieć na dwa sposoby. Po pierwsze, można wykazać, że istnieją takie szkoły, formy psychoterapii, które opierają się na teoriach naukowych – to jest rozumienie silniejsze naukowości psychoterapii. Po drugie, można także odnaleźć takie formy psychoterapii, takie praktyczne działania psychoterapeutyczne, które mają efekty sprawcze, których skuteczność jest naukowo potwierdzona – to jest słabsze rozumienie naukowości. Dowodzenie naukowości psychoterapii jest zadaniem trudnym i złożonym. (1) Ocena zmian zachodzących w toku psychoterapii jest bowiem związana m.in. ze stawianą przez psychoterapeutę diagnozą zaburzeń czy problemów pacjenta. Tymczasem stwierdzana jest rozbieżność w dokonywanych przez profesjonalistów diagnozach tego samego pacjenta. (2) Istnieje wiele szkół psychoterapii i w związku z tym różnorodność celów, jakie mają być w toku terapii realizowane. Trudno jest w badaniach empirycznych porównać osiąganą przez pacjentów poprawę, skoro badacze posługują się odmiennymi jej kryteriami. Jeśli kryterium poprawy miałoby być zdrowie psychiczne, to przecież pojęcie to nie jest jednoznacznie ujmowane, jest uwarunkowane kulturowo. (3) W procesie psychoterapii istotną rolę odgrywają złożone, wzajemne relacje między pacjentem a psychoterapeutą. Efekty psychoterapii zależą nie tylko od stosowanych technik pracy psychoterapeutycznej, lecz także od czynników niespecyficznych, a zwłaszcza od właściwości pacjenta i terapeuty. Mimo tych trudności można znaleźć, zdaniem Stępnika, przykład takiej szkoły, która zasługuje na miano psychoterapii naukowej – zarówno w słabszym, jak i silniejszym rozumieniu tego pojęcia – czyli jest oparta na teorii naukowej, a jej skuteczność jest potwierdzona naukowo. Jest nią mianowicie terapia behawioralna, która opiera się na teorii uczenia się, przetestowanej w badaniach na zwierzętach i ludziach. Podstawowe tezy tej teorii dotyczą mechanizmu warunkowania klasycznego i instrumentalnego oraz modelowania. Teorię tę można uznać za intersubiektywnie komunikowalną i sprawdzalną, o dość dużej sile eksplanacyjnej i predykcyjnej. Ponadto skuteczność terapii behawioralnej, zwłaszcza w zastosowaniu wobec osób doświadczających fobii, została potwierdzona naukowo. W dyskusji na temat naukowych podstaw psychoterapii Zieliński poświęcił uwagę kryterium falsyfikowalności, stworzonym przez filozofa nauki Karla Poppera. Falsyfikacjonizm głosi, że nie można potwierdzić prawdziwości teorii naukowej, można ją natomiast obalić. Ten punkt widzenia oznacza, że teoria jest uznawana za naukową nie dlatego, że prawdziwie opisuje, wyjaśnia czy przewiduje pewne zjawiska, ale dlatego, że nie wykazano, iż jest fałszywa. Innymi słowy, jeśli teoria wytrzyma wiele procedur falsyfikacyjnych, to nie można powiedzieć, że zwiększyło się prawdopodobieństwo, iż jest prawdziwa. Zdaniem Zielińskiego, w nauce sama falsyfikowalność teorii, istnienie procedur falsyfikacyjnych jest ważnym argumentem, ale niewystarczającym. W nauce poza wymienionymi przez Stępnika trzema kryteriami naukowości dana metoda leczenia, np. psychoterapia, ma mieć opisaną metodę, punkt końcowy, ku któremu się zmierza, sposoby eliminacji działania czynników zakłócających, sposoby sprawdzania osiągniętego sukcesu (ilu pacjentów, na jak długi okres zostało wyleczonych itd.). Femiak – poza przedstawieniem Popperowskiego kryterium falsyfikowalności, zgodnie z którym o naukowości teorii przesądza możliwość wyprowadzenia z niej przewidywań, które mogą okazać się niezgodne z obserwacjami – omówił także zaproponowane przez Imre Lakatosa kryteria naukowości. W tej mniej znanej koncepcji naukowość nie jest cechą pojedynczej teorii, a ciągiem jej modyfikacji dokonywanych w ramach programu badawczego. Kiedy przewidywania teorii są błędne, wprowadza się do niej pomocnicze klauzule, aby usunąć powstały błąd. Dodane założenie może uczynić przewidywania teorii poprawnymi. Jeżeli po takiej modyfikacji teoria (1) wyjaśnia to, co jej prekursorka, (2) usuwa część powstałych uprzednio trudności, (3) przewiduje nowe fakty jeszcze niepotwierdzone, to taką modyfikację uznaje się za naukową. Od tak rozumianej naukowości teorii odróżnia się jej postępowość – spełnianie wymogu potwierdzania nowych przewidywań. Jeśli nie jest on spełniony, to teoria może zostać uznana za degenerującą się. Aby pewna dyscyplina określona została jako nienaukowa, wymagane jest istnienie innych, alternatywnych i bardziej postępowych programów badawczych. Hańbowski sformułował pewne krytyczne uwagi dotyczące omawianych kryteriów naukowości psychoterapii. Nawiązał do posługiwania się wobec psychoterapii kryterium falsyfikowalności Poppera. Przypomniał, że według tego filozofa wszelkie teorie naukowe mają swoje ograniczenia i jeśli pewna dyscyplina nie spełnia kryteriów naukowości, to nie oznacza, że jest niepożyteczna i bezsensowna. Ale dla sposobu ujmowania psychoterapii poważniejszym zagrożeniem – zdaniem Hańbowskiego – jest stosowanie medycznych kryteriów poprawy funkcjonowania pacjenta. Dostrzega on zagrożenie w postaci ogromnej „medykalizacji” polskiej psychoterapii, które jest widoczne m.in. w dyskusjach środowiska psychoterapeutycznego prowadzonych w związku z planowanym wprowadzeniem Ustawy o niektórych zawodach medycznych, do jakich zaliczony został m.in. zawód psychoterapeuty. W tych rozmowach często pada pytanie o skuteczność psychoterapii, której cel jest pojmowany jedynie jako zniesienie określonych objawów chorobowych. Tymczasem – jak argumentuje Hańbowski – psychoterapeuci, w tym psychoanalitycy, nie leczą schizofrenii czy nerwicy natręctw. Pacjent zgłaszający się na psychoterapię ma szereg problemów, a tylko jednym z nich może być np. schizofrenia albo nerwica natręctw. Psychoterapeuta współpracuje z osobą, ze zdrową częścią osobowości pacjenta (nie z chorą). W wyniku psychoterapii następują u pacjenta zmiany w sposobie myślenia, emocjonalnego reagowania itd. W związku z tymi zmianami dochodzi również zwykle do redukcji objawów chorobowych. Hańbowski dla zilustrowania swojego sposobu myślenia podał przykład własnej pracy psychoterapeutycznej z pacjentką, która chorowała na schizofrenię. Rozpoczęła terapię w wieku 50 lat; od 17 lat miała w swoim doświadczeniu liczne hospitalizacje, półroczne czy czteromiesięczne. Po odbytej, krótkotrwałej, ale intensywnej psychoanalizie zastosowanie wobec tej pacjentki tradycyjnych narzędzi diagnozy doprowadziłoby do stwierdzenia u niej braku zmian w zakresie objawów schizofrenii, m.in. urojeń. Diagnoza taka pominęłaby natomiast wyraźną poprawę społecznego funkcjonowania pacjentki. Mieszkająca dotychczas samotnie, zaczęła bowiem w toku trwania psychoanalizy odnajmować jeden pokój, dzięki czemu poprawiły się jej możliwości finansowe. Poza tym nie była już tak bardzo jak poprzednio samotna. Ponadto lokatorka pomagała pacjentce w okresach, gdy nasilały się objawy chorobowe. Pacjentka kontaktowała się wówczas z psychiatrą w poradni, zaczynała brać leki. Nie było potrzeby umieszczania jej w szpitalu. Hańbowski z perspektywy psychoanalizy, którą reprezentuje, opisał pewną analogię. Tak jak pacjent obdarza psychoterapeutę mocą, która go uzdrawia, tak też w środowisku psychoterapeutów szuka się kryteriów naukowości jak jakiegoś cudownego obiektu, który wskaże prawdę, rozwieje wszelkie wątpliwości. Ale w psychoterapii tego typu fantazje pacjenta są poddawane analizie i pacjent wycofuje się z dążenia do osiągnięcia nierealistycznych pragnień. Natomiast sami terapeuci zwykle nie dostrzegają własnych fantazji związanych z kryteriami naukowości psychoterapii, niesłusznie przypisując im na siłę obiektywizm. Błędem w ocenie skuteczności psychoterapii w Polsce jest koncentrowanie się na objawach chorobowych pacjenta, a pomijanie zmian w zakresie jakości jego życia. Natomiast – jak wynika z obserwacji Hańbowskiego – niemieckie kasy chorych refundują odbywaną przez pacjentów terapię poznawczo-behawioralną i psychoanalityczną, ponieważ wprawdzie nie wywołują one znacznych zmian w sferze objawowej, ale poprawiają społeczne funkcjonowanie pacjentów w miejscu pracy, w rodzinie. Niesłusznie, gdy mówi się o kosztach leczenia pacjenta, bierze się pod uwagę wyłącznie cenę leków czy koszty pobytu w szpitalu. Nie uwzględnia się zaś kosztów np. rent, zasiłków socjalnych, gdy pacjent nie jest zdolny do pracy zawodowej, nie płaci podatków, a także trudnych do obliczenia kosztów rozpadu jego rodziny. Rosińska – kontynuując ten wątek – dodaje, iż psychoterapia (z perspektywy psychoanalizy i fenomenologicznego podejścia) pomaga, by słabe „ja” pacjenta mogło się lepiej zorganizować, by pacjent mógł inaczej niż dotychczas myśleć. Zmiany w psychoterapii niekoniecznie mają polegać na likwidowaniu objawów choroby. Właściwe, nie dziewiętnastowieczne spojrzenie na pacjenta, to dostrzeganie w nim człowieka, który żyje w kulturze, w społeczności, którego jakość życia może zmieniać się dzięki terapii. Zieliński dodał, że z medycznych doświadczeń także wynika, iż społeczne koszty choroby są zwykle większe niż koszty leczenia. Dla państwowej administracji jest to nieskuteczny argument, bo pieniądze, które są wydawane na ludzi chorych, pochodzą z innej kieszeni niż te, które są wydawane na programy profilaktyczne. Powracając do wątku głównego dyskusji o naukowości psychoterapii, należy przytoczyć stanowisko Suszka, który stwierdził, że psychoterapia jest blisko nauki, ponieważ należy ją traktować jako stosowaną psychologię czy też stosowaną psychiatrię, które są uznane za nauki. Nie są one naukami bardzo „twardymi”, przyrodniczymi, tylko zbliżają się do bieguna opisowego, czyli idiograficznego. Jednakże zawierają również cechy nomotetyczne: opisują rzeczywistość psychiczną, klasyfikują badane procesy, formułują ogólne prawa na temat człowieka, wyjaśniają zależności między opisywanymi zjawiskami i – co jest najważniejsze – przewidują wystąpienie pewnych zjawisk. Natomiast psychoterapia jest stosowaną psychologią, w przypadku której najważniejszym kryterium jest skuteczność, efektywność w zmniejszaniu cierpienia, zwiększanie poczucia szczęścia człowieka, podnoszenie jakości jego życia. Freud, który tworzył pierwsze teorie z obszaru psychoterapii, postępował w sposób naukowy: przyglądał się symptomom chorobowym swoich pacjentów, opisywał je, zastanawiał się, jak mogło do nich dojść. Odkrył, że pewne doświadczenia życiowe stały się źródłem tych objawów. Stwierdził, że przeszłość pacjenta determinuje jego przyszłość. Obserwując powtarzalność doświadczeń swoich pacjentów, ich symptomów chorobowych oraz to, jak prowadzone w toku psychoanalizy rozmowy wpływają na objawy, z czasem stworzył teorię dotyczącą patogenezy i zmiany zachodzącej podczas psychoterapii. Podobnie obecnie psychoterapeuci czy psychologowie kliniczni zbierają obserwacje, by na ich podstawie formułować ogólne prawa. W przeciwieństwie do pioniera psychoterapii współcześni psychoterapeuci idą o krok dalej – starają się te prawa zweryfikować za pomocą metod statystycznych stosowanych wobec dużych grup przebadanych osób. W tym drugim etapie rozwoju psychoterapii dochodzi więc do „twardego” sposobu uprawiania nauki. Przykładem, jaki przytoczony został przez Suszka, jest opracowany w 1995 roku przez Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne tzw. złoty standard, który w największym stopniu zbliża psychoterapię do nauki. Zgodnie z tym standardem, dana metoda psychoterapii uznana jest za efektywną, gdy (1) zostaje poddana – z pozytywnym wynikiem – badaniu eksperymentalnemu, czyli z grupą eksperymentalną osób, którym aplikowana jest psychoterapia, i z grupą kontrolną, wobec której stosowana jest pseudopsychoterapia (np. pacjenci otrzymują wsparcie). Ponadto (2) dobór pacjentów do tych obu grup jest losowy, czyli ani badacz, ani pacjent nie wiedzą, do jakiej grupy osoby badane są kierowane. (3) Gdy osiągnięte zostaną wskazujące na efektywność zastosowanej metody psychoterapii rezultaty, wówczas badania są powtarzane w innym ośrodku. (4) Poddawany jest też kontroli sposób prowadzenia ocenianej formy psychoterapii, czyli tworzone są podręczniki, rodzaj instrukcji dla psychoterapeutów, żeby wykorzystywali te same techniki pracy psychoterapeutycznej. (5) Grupy badanych osób muszą być jednorodne pod względem rodzaju zaburzeń stanowiących powód zgłoszenia się do psychoterapii (np. pacjenci cierpiący z powodu ataków paniki). Jeśli w dwóch badaniach spełniony będzie złoty standard, to z bardzo dużym prawdopodobieństwem można orzekać, że poddawana badaniu metoda psychoterapeutyczna, albo w ogóle psychoterapia, jest skuteczna. Jeżeli nie dopełniony zostanie ten standard, np. nie będzie powtórzone badanie czy też brak będzie grupy kontrolnej, wówczas mówi się o prawdopodobnej skuteczności metody psychoterapii. Psychoterapia – jak podkreśla Suszek – jest bardzo kompleksowym oddziaływaniem, ale niesłuszny jest mit, że w psychoterapii istnieje magiczny, metafizyczny wymiar, którego nie da się rozumowo uchwycić. To prawda, że w terapii znaczenie ma intuicja, ale trzeba też pamiętać, że od wielu lat zjawisko to badane jest także w warunkach eksperymentalnych jako jeden z przejawów automatycznego przetwarzania informacji. Intuicję można ćwiczyć, podobnie jak empatię potrzebną również psychoterapeucie do wrażliwego, uważnego odbierania sygnałów, także niewerbalnych od pacjenta. I nie wymaga to odwoływania się do funkcjonujących w psychoterapii magicznych sił. Suszek stwierdził, że łączenie psychoterapii z nauką – a nie np. ze sztuką albo z religią czy wiarą – najbardziej chroni pacjentów, beneficjentów naszych oddziaływań. Nauka stawia pytania dotyczące skuteczności psychoterapii i oferuje instrumenty do sprawdzenia jej efektywności. Brak takiej ochrony może doprowadzić do tego, że (1) psychoterapia nie wywoła żadnej zmiany. Pacjent wówczas traci pieniądze, a przede wszystkim zaufanie. (2) Może też dojść do pogorszenia funkcjonowania pacjenta w wyniku oddziaływań psychoterapeutycznych. Rosińska rozważa kwestię naukowości psychoterapii z punktu widzenia filozofii kultury. Stawia szereg pytań. Dlaczego psychoterapia chce być nauką? Jakie nurty w kulturze wywołują w psychoterapii to pragnienie? Co zyska, jeśli przekona, że jest nauką? Kogo chce przekonać o swoim naukowym charakterze: czy samą siebie, pacjentów, czy społeczeństwo, system ubezpieczeń społecznych, NFZ, aby refundował koszty sesji psychoterapeutycznych? W każdym przypadku uzasadnienie ma charakter pragmatyczny. Jeżeli mają w naukowość psychoterapii wierzyć sami terapeuci, to może oznaczać, że nie czują się pewnie, bezpiecznie w swojej roli społecznej. Z perspektywy filozofii kultury można przyjąć, że pragnienie unaukowienia psychoterapii jest wyrazem przed-sądu kulturowego, tzn.