Wszechświat krok po kroku Dąbrowa Górnicza

Wszechświat krok po kroku to pierwsza na polskim rynku książka, która tak szczegółowo, a jednocześnie tak przystępnie opisuję historię Wszechświata: od skali kosmicznej, przez planetarną, po świat istot żywych. Każdy z kilkudziesięciu krótkich, bogato ilustrowanych rozdziałów prowadzi czytelnika jeden krok dalej, budując na rozdziałach wcześniejszych. W ten sposób opisana zostaje "architektura" ewoluującego świata: złożona, piękna, niemal artystyczna, a przy tym głęboko logiczna i zrozumiała. Opisane są tu między innymi: mechanizm generowania pola magnetycznego Słońca, "anatomia" ziarenka pyłu galaktycznego, kolejne etapy powstawania krateru uderzeniowego, a także 28 głównych grup pierwotniaków. Autor przekonuje, że są to w istocie rzeczy łatwe do zrozumienia i warte poznania, choć często zakryte przed nami przez żargon naukowy. Mają jednak sens - i ujawniają swoje wewnętrzne piękno - jeśli się je ujrzy jako epizody jednej Wielkiej Opowieści. Cytat z Norwida „odpowiednie dać rzeczy słowo” był wielokrotnie nadużywany do różnych celów. W odniesieniu do tej książki jest na swoim miejscu: „rzeczą” jest piękno Wszechświata i wszystkich jego części. Tej „rzeczy” autor dał odpowiednie – naprawdę piękne – słowo. Michał Heller Spis treści: Wstęp do tej książki Podziękowania Wstęp do świata KOSMOS Wprowadzenie w Kosmos [K1] Globalne rozszerzanie, lokalne skupianie K1.1. A gdyby nie było grawitacji? K1.2. Globalna ekspansja, czyli...? K1.3. Odległa przyszłość Wszechświata [K2] Wielki Wybuch K2.1. Jak pachnie Wielki Wybuch? K2.2. Osiem epok Wszechświata – wprowadzenie K2.3. Ewolucja praw fizyki, czyli jakie cząstki mogą istnieć? K2.4. Ewolucja warunków fizycznych, czyli jakie cząstki naprawdę powstaną? K2.5. Siedem epok Wszechświata [K3] Wielka Struktura K3.1. Stan świata w momencie emisji promieniowania tła K3.2. Wielka Struktura K3.3. Prędkość własna galaktyk, „kosmiczny przepływ” K3.4. Kosmiczne gęstości [K4] Galaktyki K4.1. Protogalaktyki i halo ciemnej materii K4.2. Supermasywne czarne dziury, jądra aktywne i kwazary K4.3. Zderzenia galaktyk i co z nich wynika: morfologia galaktyk K4.4. Zależność morfologia-gęstość [K5] Gwiazdy z punktu widzenia galaktyki K5.1. Gdzie powstają gwiazdy? K5.2. Jakie są gwiazdy? K5.3. Populacja gwiazd w galaktyce K5.4. Budżet masy galaktyki – i przy okazji całego Kosmosu [K6] Gwiazdy z punktu widzenia protonów K6.1. Skąd energia? K6.2. Jak proton z protonem – spalanie wodoru w hel K6.3. Inne metody spalania wodoru K6.4. Potrójny proces alfa, czyli spalamy hel K6.5. Dalsze losy gorącego węgielka [K7] Czerwony karzeł: życie przeciętnej gwiazdy K7.1. Protogwiazda K7.2. Gwiazda na ciągu głównym K7.3. Czerwony olbrzym K7.4. Błysk helowy i żółty olbrzym K7.5. Gwiazda na gałęzi asymptotycznej i proces s K7.6. Mgławica planetarna i biały karzeł K7.7. Nowe i supernowe (typu Ia) [K8] Pole magnetyczne gwiazdy K8.1. Pochodzenie kosmicznych pól magnetycznych: dynamo MHD K8.2. Jak płynie Słońce? K8.3. Region aktywny i plama słoneczna [K9] Nadolbrzym i supernowa K9.1. Życie gwiazdy masywnej K9.2. Zaawansowane stadia nukleosyntezy: od tlenu do żelaza i dalej K9.3. Supernowa – dlaczego? K9.4. Supernowa – jak? K9.5. Gwiazdy neutronowe i czarne dziury [K10] Otoczki gwiazdowe i ośrodek międzygwiazdowy K10.1. Skład chemiczny gazu gwiezdnego – z czym startujemy? K10.2. Delikatna kwestia stosunku węgiel-tlen K10.3. Olbrzym typu węglowego – sadza! K10.4. Olbrzym typu tlenowego – krzemiany! K10.5. Ośrodek międzygwiazdowy PLANETY Wprowadzenie na planety [P1] Od mikrometra do milimetra: nowy wspaniały pył P1.1. Struktura młodego dysku protoplanetarnego P1.2. Nowe minerały, inkluzje wapniowo-glinowe (CAI) P1.3. Radioizotopy i chronologia młodego Układu Słonecznego [P2] Od milimetra do kilometra: imperium gruzu P2.1. Pioruny i fale uderzeniowe – o agresywnej stronie młodego Słońca P2.2. Chondryty P2.3. Przekraczanie granicy metra P2.4. Anatomia kupy gruzu – Itokawa [P3] Od 1 do 500 kilometrów: gruz staje się planetą P3.1. Wzrost lawinowy, oligarchiczny i chaotyczny P3.2. Źródła ciepła protoplanet i planet P3.3. Kompakcja, spiekanie, topnienie: od kupy gruzu po litą planetkę P3.4. Właściwości mechaniczne skał – pękanie, pełzanie, płynięcie [P4] Gaz, lód i wysokie ciśnienia: zewnętrzny Układ Słoneczny P4.1. Jądra komet P4.2. Lodowe satelity, asteroidy i inne małe obiekty P4.3. Olbrzymie planety „lodowe” P4.4. Olbrzymie planety „gazowe” [P5] Kratery, baseny uderzeniowe P5.1. Co to jest krater? P5.2. Krater prosty P5.3. Krater złożony P5.4. Wielopierścieniowe baseny uderzeniowe [P6] Co robią suche planety: tektonika, ruchy masowe, wietrzenie P6.1. Tektonika: spękania, uskoki, fałdy P6.2. Ruchy masowe: osuwiska, obrywy i tym podobne P6.3. Wietrzenie i regolit [P7] Od 500 km w górę: świat planet P7.1. Historie planet, ostatnie wielkie zderzenia P7.2. Model nicejski, migracje planet, Wielkie Bombardowanie P7.3. Architektura Układu Słonecznego P7.4. Architektura innych układów planetarnych [P8] O magmie, wulkanach i planetarnej alchemii P8.1. Minerały prześliczne i skały wulkaniczne P8.2. Wprowadzenie do wulkanicznej alchemii planetarnej P8.3. Powstanie, anatomia i dalsze losy komory magmowej P8.4. Wulkany, plutony i tak dalej [P9] Dzieciństwo, dorosłość i śmierć planet skalistych P9.1. „Zbierało mi się na to od pewnego czasu...” – Księżyc, Merkury, Wenus P9.2. Mnóstwo lawy non-stop – Io P9.3. Pierwsza historia niebanalna – Mars P9.4. Druga historia niebanalna – Ziemia [P10] Planetarne płyny: ich życie i twórczość P10.1. Źródła płynów i gazów P10.2. Kocie ruchy planetarnych płynów P10.3. Co robią płyny ze skałami P10.4. Zjawiska chemiczne ŻYCIE Wprowadzenie do życia [Ż1] Przybliżenie pierwsze: struktura, wzrost i rozmnażanie Ż1.1. A co to „rozmnażanie”? Ż1.2. Bez tłuszczu (nie byłoby ani ameb) ani róż Ż1.3. Samo się nie zrobi... [Ż2] Przybliżenie drugie: energia Ż2.1. A co to „energia”? Ż2.2. Żonglowanie elektronami Ż2.3. Źródła energii [Ż3] Przybliżenie trzecie: informacja, białka i DNA Ż3.1. A co to „informacja”? Ż3.2. Repetytorium z biochemii: aminokwasy, białka, DNA Ż3.3. Co robi informacja? [Ż4] Przybliżenie czwarte: metabolizm, trawienie i enzymy Ż4.1. Konstruowanie organizmu żywego Ż4.2. A co to „metabolizm”? Ż4.3. Metabolizm – parę przykładów [Ż5] Przybliżenie piąte: kontrola, inteligencja i zachowanie Ż5.1. A co to ta „inteligencja”? Ż5.2. Dodatkowy poziom kontroli, czyli na scenę wchodzi RNA Ż5.3. W oceanie sygnałów [Ż6] Abiogeneza – subiektywny przegląd prasy Ż6.1. Koacerwaty, czyli drapieżne kropelki tłuszczu Ż6.2. Chemoton, czyli w poszukiwaniu najprostszego metabolizmu Ż6.3. Ewolucja mineralna, czyli coś z zupełnie innej beczki Ż6.4. Świat RNA, czyli hackowanie życia Ż6.5. Jak więc powstało życie?! [Ż7] Drzewo życia (gąszcz życia)? Ż7.1. Horyzontalny transfer genów Ż7.2. Endosymbioza Ż7.3. Globalna struktura drzewa życia [Ż8] Bakterie i ekosystemy Ż8.1. Co to są i co robią bakterie? Ż8.2. Jak to jest być bakterią? Ż8.3. Biofilm bakteryjny – pierwszy ekosystem Ż8.4. Gleba [Ż9] Eukariogeneza – od „bakterii” do „pierwotniaka” Ż9.1. Cechy szczególne eukariontów Ż9.2. Stadia eukariogenezy wg T. Cavalier-Smitha [Ż10] Pierwotniaki i to, co z nich wyrosło Ż10.1. Eukarionty, protisty, pierwotniaki, ameby – parę słów o paru słowach Ż10.2. Amoebozoa („amebowce”) Ż10.3. Opisthokonta („tylnowiciowce”) Ż10.4. Excavata („jamkowce”) Ż10.5. Archaeplastida („archeplastydowce”) Ż10.6. Rhizaria („korzenionóżki”) Ż10.7. Alveolata („alweolowce”) Ż10.8. Heterokonta (stramenopile) Epilog Bibliografia Indeks